KökTürük Adı Hakkında

Tarihte Göktürkler (asıl söylenişiyle Kök Türük) [yükseliş dönemi 551-572, zayıflama dönemi 572-680, tekrar yükseliş dönemi 680-734, yıkılış dönemi 734-745] olarak bildiğimiz atalarımız yazıtlarda kendilerine hep Türk démişlerdir. 840 yılından öŋce yazılmış ya da dikilmiş ve bugüne kadar keşfédilmiş yüze yakın anıtıŋ içinde sadece bir kez Kök Türük kelimesine rastladım. O da Köl Tigin yazıtı doğu yüzü, 3üncü satırdadır. Bilge Kagan, 47 yaşında (27 Şubat 731'de) kaybéttiği kardeşi Köl Tigin (ağabeyi Bilge Kagan'dan bir yaş küçüktür) aŋısına diktirdiği yazıtıŋ doğu yüzüne, ataları Bumın Kagan ve İstemi Kagan'ıŋ devleti nasıl kurup Türkleri düzene soktuğunu aŋlatmayla başlar. Dört bir yanla savaşarak doğuda Kadırkan ormanından, batıda Temir Kapı'ya kadar sahipsiz ve teşkilatsız olan Kök Türükleri tanzim éttiğini aŋlatırken "Ekin ara idi oksız Kök Türük ança olurur ermiş" (İkisiniŋ arasında sahipsiz ve teşkilatsız Kök Türük'ler öylece otururlarmış) cümlesini kullanmıştır. Burada kendi milleti için Kök Türük kullandıktan soŋra aynı milleti için Türk kelimesi kullanmaya devam étmiştir. Bunuŋ haricinde okuduğum anıtlarıŋ hiçbirinde Kök Türük kelimesine rastlamadım.
Bilge Kagan, Köl Tigin aŋıtınıŋ içeriğini Köl Tigin'iŋ vefatından soŋra yazmış ve Köl Tigin'iŋ yéğeni Yollıg Tigin'e taşa kazdırarak Köl Tigin aŋıtını 1 Ağustos 732'de diktirmiştir. Soŋra Bilge Kagan kendi aŋıtınıŋ içeriğini yazmış; kendisiniŋ 51 yaşındayken (25 Kasım 734'te) zehirlenmesinden soŋra Yollıg Tigin, yazısını yine taşa kazımış, Bilge Kagan aŋıtı haline getirmiş ve 22 Haziran 735'de dikmiştir. Tonyukuk aŋıtı ise bu aŋıtlardan öŋce 725 yılında dikilmiştir. Bilge Kagan'ıŋ kayınpederi olan Tonyukuk 60 yaşlarında (Bilge Kagan'ıŋ saltanatınıŋ başlangıcına denk gelir) kendi aŋıtınıŋ dikileceği Yukarı Tola vadisinde inzivaya çekilerek hatıralarını yazmıştır. 725 yılında vefatından öŋce bu hatıralar daha soŋra taşa kazınarak abideye dönüştürülmüştür.
Uygurlar 745'de Göktürkleri yıktıktan soŋra 840'lara kadar Göktürk abecesini kullanmağa devam étmişlerdir. Uygurlar daha soŋra Soğdlarıŋ abecesini kullanmağa başlamışlardır. Bu abece de bugünkü geleneksel Moŋğol yazısınıŋ ilk hâlini teşkil étmektedir.
Tuğrul Çavdar

2 Aralık 2017 Cumartesi

Korkmadık, Savaştık

Soŋ günlerde "korkmadık, savaştık" aŋlamına gelen, Tonyukuk yazıtı, ikinci taş, batı yüzü, altıncı satırıŋ ilk iki kelimesi olan "korkmadımız süŋüşdümüz" cümlesi çoğu yérde yaŋlış şekilde yazılmaktadır. Doğrusu aşağıdaki gibidir:

Tonyukuk yazıtı, ikinci taş, batı yüzü, altıncı satır

2004 ve 2017'de yaptığım fontlarla:

Olayıŋ tamamını öğrenmek için Bilge Tonyukuk'uŋ öŋcesinde söylediklerine bakabiliriz:

1- Haberci getirdiler. Sözleri şöyle: "Yarış ovasında yüzbiŋ asker toplandı" diyor. Bu haberi duyunca beyler hep birlikte
2- "Dönelim! Temiziŋ (savaşıp yenilmemişiŋ) utancı (savaşıp yenileniŋkinden) daha iyidir." dédiler. "Ben şöyle diyorum: Ben Bilge Tonyukuk! Altay dağlarını aşarak geldik. İrtiş ırmağını
3- geçerek geldik. (Buralara kadar) gelenler "(geliş) zor(du)!" dédiler. (Ama pek de zorluk) hiss étmediler. Galiba Taŋrı Umay, kutsal Yér ve Su (ruhları bize) yardımcı oluverdiler. Niye kaçıyoruz?
4- (Düşman) çok diye niye korkuyoruz? Azız diye niye yenilelim? "Saldıralım!" dédim. Saldırdık, talan éttik. İkinci gün
5- ateş gibi kızıp (üzerimize) geldiler. Savaştık. (Onlarıŋ) iki kanadı bizden yarı yarıya fazla idi. Taŋrı buyurduğu için
6- korkmadık, savaştık! Tarduş Şad'a doğru kovalayarak bozguna uğrattık. Kağanlarını tuttuk. Yabgularını, Şadlarını
7- orada öldürdü(k). Elli kadar asker yakaladık. O géce hepsiniŋ halkına (bunlarla haber) gönderdik. O haberi alınca On Ok beyleri ve halkı hep
8- geldiler, boyun éğdiler... devam édiyor
Kaynak: Talat Tekin, "Tunyukuk Yazıtı", Simurg Yayınevi, Ankara, 1994, 

Hiç yorum yok:

Yorum Gönder