KökTürük Adı Hakkında

Tarihte Göktürkler (asıl söylenişiyle Kök Türük) [yükseliş dönemi 551-572, zayıflama dönemi 572-680, tekrar yükseliş dönemi 680-734, yıkılış dönemi 734-745] olarak bildiğimiz atalarımız yazıtlarda kendilerine hep Türk démişlerdir. 840 yılından öŋce yazılmış ya da dikilmiş ve bugüne kadar keşfédilmiş yüze yakın anıtıŋ içinde sadece bir kez Kök Türük kelimesine rastladım. O da Köl Tigin yazıtı doğu yüzü, 3üncü satırdadır. Bilge Kagan, 47 yaşında (27 Şubat 731'de) kaybéttiği kardeşi Köl Tigin (ağabeyi Bilge Kagan'dan bir yaş küçüktür) aŋısına diktirdiği yazıtıŋ doğu yüzüne, ataları Bumın Kagan ve İstemi Kagan'ıŋ devleti nasıl kurup Türkleri düzene soktuğunu aŋlatmayla başlar. Dört bir yanla savaşarak doğuda Kadırkan ormanından, batıda Temir Kapı'ya kadar sahipsiz ve teşkilatsız olan Kök Türükleri tanzim éttiğini aŋlatırken "Ekin ara idi oksız Kök Türük ança olurur ermiş" (İkisiniŋ arasında sahipsiz ve teşkilatsız Kök Türük'ler öylece otururlarmış) cümlesini kullanmıştır. Burada kendi milleti için Kök Türük kullandıktan soŋra aynı milleti için Türk kelimesi kullanmaya devam étmiştir. Bunuŋ haricinde okuduğum anıtlarıŋ hiçbirinde Kök Türük kelimesine rastlamadım.
Bilge Kagan, Köl Tigin aŋıtınıŋ içeriğini Köl Tigin'iŋ vefatından soŋra yazmış ve Köl Tigin'iŋ yéğeni Yollıg Tigin'e taşa kazdırarak Köl Tigin aŋıtını 1 Ağustos 732'de diktirmiştir. Soŋra Bilge Kagan kendi aŋıtınıŋ içeriğini yazmış; kendisiniŋ 51 yaşındayken (25 Kasım 734'te) zehirlenmesinden soŋra Yollıg Tigin, yazısını yine taşa kazımış, Bilge Kagan aŋıtı haline getirmiş ve 22 Haziran 735'de dikmiştir. Tonyukuk aŋıtı ise bu aŋıtlardan öŋce 725 yılında dikilmiştir. Bilge Kagan'ıŋ kayınpederi olan Tonyukuk 60 yaşlarında (Bilge Kagan'ıŋ saltanatınıŋ başlangıcına denk gelir) kendi aŋıtınıŋ dikileceği Yukarı Tola vadisinde inzivaya çekilerek hatıralarını yazmıştır. 725 yılında vefatından öŋce bu hatıralar daha soŋra taşa kazınarak abideye dönüştürülmüştür.
Uygurlar 745'de Göktürkleri yıktıktan soŋra 840'lara kadar Göktürk abecesini kullanmağa devam étmişlerdir. Uygurlar daha soŋra Soğdlarıŋ abecesini kullanmağa başlamışlardır. Bu abece de bugünkü geleneksel Moŋğol yazısınıŋ ilk hâlini teşkil étmektedir.
Tuğrul Çavdar

25 Mayıs 2017 Perşembe

Web Tabanlı Göktürkçe Sözlük

Göktürkçe ↔ Türkçe Sözlük






Tuğrul ÇAVDAR   ulduz@ktu.edu.tr
Necmi ÖZÇELİK   Nevruz Alican ABAK

Bugüne kadar, 840lı yıllardan öŋce yazılmış 568'den fazla Göktürk harfli yazıt bulunmuştur (Osman Fikri Sertkaya, "Göktürk (Runik) Harfli Yazıtların Envanter, Alfabe ve Bibliyografya Problemleri Üzerine", Dil Arastırmaları Dergisi, Sayı: 2 Bahar 2008, 7-34 ss.).

Bu sözlük yazılımı sadece Göktürk harfli yazıtlarda/eserlerde geçen söz varlığını içerir ve aşağıdaki kaynaklardan dérlenmiştir:

1- Hüseyin Namık Orkun, "Eski Türk Yazıtları", Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara, 1942.
2- Mehmet Ölmez, "Orhon-Uygur Hanlığı Dönemi Moğolistan'daki Eski Türk Yazıtları", BilgeSu Yayıncılık, 3. baskı, Ankara, 2015.
3- Hatice Şirin User, "Köktürk ve Ötüken Uygur Kağanlığı Yazıtları Söz Varlığı İncelemesi", Kömen Yayınları, 2. baskı, Konya, Ekim 2010.
4- Fikret Yıldırım, Erhan Aydın, Risbek Alimov, "Yenisey-Kırgızistan Yazıtları ve Irk Bitig", BilgeSu Yayıncılık, Ankara, 2013.
5- Talat Tekin, "Irk Bitig, Eski Uygurca Fal Kitabı", Öncü Kitap, Ankara, 2004.
6- Erhan Aydın, "Uygur Kağanlığı Yazıtları", Kömen Yayınları, Konya, Ekim 2011.
7- Rysbek Alimov, "Tanrı Dağı Yazıtları, Eski Türk Runik Yazıtları üzerine bir İnceleme", Kömen Yayınları, Konya, Ocak 2014.

[1]'den 1235 kelime, [1]'de olmayan 573 kelimede [2-7]'den alınmıştır. [2-7]'den alınan kelimeler sonunda [*] olacak şekilde gösterilmektedir.

8 yorum:

  1. Tuğrul Bey, bu da diğerleri gibi çok yararlı bir çalışma olmuş. Bilge Kağan yazıtından birkaç deneme yaptım; tümünde sonuç verdi. Bilişime ilişkin bilgilerinizi gerçek Türk yazısı ve eski Türk dili ile birleştirdiğiniz bu çalışmalarınızı umarım sürdürürsünüz. Gerçekten, bu konularda Genel Ağ'da doğru bilgi bulmak, uydurma damgalarla yazılmış yazılar dışındaki özgün Türk yazısını öğrenmek zor.

    YanıtlaSil
    Yanıtlar
    1. Yorumuŋuz için gerçekten çok teşekkür éderim. 30 yıllık Göktürkçe merakımı alaŋım olan Bilgisayar Mühendisliğiyle birleştirerek Göktürkçeyi bilgisayar dünyasına kazandırmak ve Göktürkçe severlere yardımcı olmağa çalışıyorum. Ne var ki bu çalışmalar Türkoloji odaklı olduğu için kendi alaŋımda yükselmek için (Prof. lük vs) kullanamıyorum. Tüm bu gayretiŋ yanı sıra kendi alaŋımla da (Bilgisayar ağları, haberleşme, robotik) çalışmalar yapıyorum ki yükselebilelim. Ama 24 saat yetmiyor maalesef... Göktürk harfli yazıtlardaki tüm kelime varlığını véren tek bir kaynak yok. Dolayısıyla 7 kitabı öğrencilerim yardımıyla tarayarak, beŋzerleri atarak, geriye kalan eşsiz (tek) 1808 kelime bulduk ve yazılıma döktük. Bu tarama işini yapmak aslında ne Bilgisayar müh. öğrencisiniŋ işi ne de hocasınıŋ. Türkologlarıŋ yapması gereken işleri de bazen yapmak zorunda kalıyoruz.

      Sil
  2. Sn Tugrul bey; calismalarinizi ve internet sayfalarinizi (bilinmeyen, saklanmis veya kayip) eski Turk tarihine merakimdan sans eseri rastladim ve sizi tebrik ediyorum. Tabii ki tarih veya dil ile ilgili alanlarda iyi bir tarih birikimi ve altyapi gerekir ama siz de eminim bunca yildir yaptiginiz calismalarla gerekli bir altyapiya ve azme sahipsiniz. Yaziya, kayda dokmek ne yazikki yuzyillardir cahil birakilmis biz Turkler icin en buyuk eksikliklerden biri olmus ve kendi tarihimizi bile (kismen dogru olarak) yabancilardan ogrenmisiz. Asil mesleginiz ne olursa olsun; tarihimiz ve dilimiz sizler gibi egitimli, bilincli ve sebatli kisilere, arastirmacilara ihtiyac duymaktadir.Calismalarinizda basarilar diler, devamini bekleriz...

    YanıtlaSil
    Yanıtlar
    1. Değerli gözlem ve yorumlarıŋız üçün teşekkür éderim.

      Sil
  3. Çok güzel çalışma yaptınız inşallah bundan sonra sizleri takip edeceğim.

    YanıtlaSil
  4. Tuğrul bey çalışmalarınız çok güzel . Ben bir web sitesi yazmak istiyorum ve tamga kullanmak istiyorum. Mümkün müdür? Sitede hem günümüz Türkçesi hem de Göktürkçe olsun istiyorum. Yardımcı olursanız çok memnun olurum.

    YanıtlaSil
    Yanıtlar
    1. Tabi mümkün. http://www.tamga.org/2016/01/web-tabanl-gokturkce-cevirici-e.html adresinde çevirip Göktürkçesini kopyalayıp yapıştırırsanız Windows 10, IOS 9, Android 8 sürümleri gösterir. Önceki sürümlerin karakter seti Göktürk harflerini desteklemiyor. Desteklemese bile biz yine gösterebiliyoruz (http://www.tamga.org/2016/01/gokturkceyi-desteklemeyen.html) ama bu, web sayfasını oluşturan kişi için biraz profesyonel yazılım bilgisi gerektiriyor.

      Sil