KökTürük Adı Hakkında

Tarihte Göktürkler (asıl söylenişiyle Kök Türük) [yükseliş dönemi 551-572, zayıflama dönemi 572-680, tekrar yükseliş dönemi 680-734, yıkılış dönemi 734-745] olarak bildiğimiz atalarımız yazıtlarda kendilerine hep Türk dėmişlerdir. 840 yılından öŋce yazılmış ya da dikilmiş ve bugüne kadar keşf ėdilmiş yüze yakın anıtıŋ içinde sadece bir kez Kök Türük kelimesine rastladım. O da Köl Tigin yazıtı doğu yüzü, 3üncü satırdadır. Bilge Kagan, 47 yaşında (27 Şubat 731'de) kayb ėttiği kardeşi Köl Tigin (ağabeyi Bilge Kagan'dan bir yaş küçüktür) aŋısına diktirdiği yazıtıŋ doğu yüzüne, ataları Bumın Kagan ve İstemi Kagan'ıŋ devleti nasıl kurup Türkleri düzene soktuğunu aŋlatmayla başlar. Dört bir yanla savaşarak doğuda Kadırkan ormanından, batıda Temir Kapı'ya kadar sahipsiz ve teşkilatsız olan Kök Türükleri tanzim ėttiğini aŋlatırken "Ekin ara idi oksız Kök Türük ança olurur ermiş" (İkisiniŋ arasında sahipsiz ve teşkilatsız Kök Türük'ler öylece otururlarmış) cümlesini kullanmıştır. Burada kendi milleti için Kök Türük kullandıktan soŋra aynı milleti için Türk kelimesi kullanmaya devam ėtmiştir. Bunuŋ haricinde okuduğum anıtlarıŋ hiçbirinde Kök Türük kelimesine rastlamadım.
Bilge Kagan, Köl Tigin aŋıtınıŋ içeriğini Köl Tigin'iŋ vefatından soŋra yazmış ve Köl Tigin'iŋ yėğeni Yollıg Tigin'e taşa kazdırarak Köl Tigin aŋıtını 1 Ağustos 732'de diktirmiştir. Soŋra Bilge Kagan kendi aŋıtınıŋ içeriğini yazmış; kendisiniŋ 51 yaşındayken (25 Kasım 734'te) zehirlenmesinden soŋra Yollıg Tigin, yazısını yine taşa kazımış, Bilge Kagan aŋıtı haline getirmiş ve 22 Haziran 735'de dikmiştir. Tonyukuk aŋıtı ise bu aŋıtlardan öŋce 725 yılında dikilmiştir. Bilge Kagan'ıŋ kayınpederi olan Tonyukuk 60 yaşlarında (Bilge Kagan'ıŋ saltanatınıŋ başlangıcına denk gelir) kendi aŋıtınıŋ dikileceği Yukarı Tola vadisinde inzivaya çekilerek hatıralarını yazmıştır. 725 yılında vefatından öŋce bu hatıralar daha soŋra taşa kazınarak abideye dönüştürülmüştür.
Uygurlar 745'de Göktürkleri yıktıktan soŋra 840'lara kadar Göktürk abecesini kullanmağa devam ėtmişlerdir. Uygurlar daha soŋra Soğdlarıŋ abecesini kullanmağa başlamışlardır. Bu abece de bugünkü geleneksel Moŋğol yazısınıŋ ilk hâlini teşkil ėtmektedir.
Tuğrul Çavdar

18 Mart 2017 Cumartesi

Gök Girsin, Kızıl Çıksın!

Türkleriŋ meşhûr andını Göktürkler dönemi Türkçesine çevirdim. Aŋlamı: "Andımı tutmazsam, gök renginde olan kılıç bedenime girip, kan kırmızısıyla çıksın". Çok ağır bir yemindir.

12 Hayvanlı Türk Takvimi

Her hakkı saklıdır. Kaynak göstermek şartıyla kullanabilirsiŋiz.

Milâdî yılıŋ Türk takvimindeki karşılığı olan hayvan şöyle bulunur:
1- Sıçan : 00
2- Öküz : 08
3- Pars : 16
4- Tavşan : 25
5- Ejderha : 33
6- Yılan : 41
7- At : 50
8- Koyun : 58
9- Maymun: 66
10-Tavuk : 75
11- İt : 83
12- Doŋuz : 91

Sıra numarasından bulma:
( miladi yıl + 9 ) mod 12 yukarıdaki hayvanlardan birinin sıra numarasını verecektir.
Örneğin (1973+9) mod 12 = 2 öküz yılı

Küsürattan bulma:
( Miladi yıl - 4 ) / 12 niŋ küsüratınıŋ karşılığına yukarıdakilerden bakıŋız.
Örneğin (1973-4)/12 = 164.08 öküz yılı

13 Mart 2017 Pazartesi

Suci Yazıtı

820 – 840 arasında dikilmiş Uygur yazıtıdır.
Сергей Ефимович Малов, Памятники древнетюркской письменности Монголии и Киргизии. М. Л., 1959.
Sergey Yefimoviç Malov, Moğolistan ve Kırgızistan'da Eski Türk Yazıtları, Moskova-Leningrad, 1959.

Şine Usu (Moyun Çor) Yazıtı

Suci yazıtı 759 – 760 yıllarında dikilmiş Uygur yazıtıdır. Şine Usu gölü yakınlarında bulunmuştur. Uygur kaganı Moyun Çor (Bayan Çor) için dikilmiştir. Bu yazıtta Taryat Yazıtları ya da Terhin Yazıtlarından da bahsédilmektedir. Taryat/Terhin yazıtları Terhin Irmağı'nıŋ yakınlarında bulunan Orhun alfabesi ile yazılan Uygur yazıtlarıdır. Bu yazıt Uygur kağanı Bayan Çor Kağan tarafından 753-760 arasında taşa işletilmiştir. Yazıtı taşa işleyen kişi ise Böke Tutam'dır.
Сергей Ефимович Малов, Памятники древнетюркской письменности Монголии и Киргизии. М. Л., 1959.
Sergey Yefimoviç Malov, Moğolistan ve Kırgızistan'da Eski Türk Yazıtları, Moskova-Leningrad, 1959.

Ongin Yazıtı

719 – 720 yıllarında Bilge İşbara Tamgan Tarkan adına dikilmiştir. Ongin Irmağı dolaylarında, Koşo Saydam Gölü'nün 160 km güneyinde bulunmuştur. 19 satırdan oluşur.
Сергей Ефимович Малов, Памятники древнетюркской письменности Монголии и Киргизии. М. Л., 1959.
Sergey Yefimoviç Malov, Moğolistan ve Kırgızistan'da Eski Türk Yazıtları, Moskova-Leningrad, 1959.

İhe Hüşotu (Köl İç Çor) Yazıtı

722 yılında dikilmiştir. 29 satırdan oluşmaktadır. Türk Beyi Köl İç Çor’un savaşlardaki yiğitliklerini anlatmaktadır.

Сергей Ефимович Малов, Памятники древнетюркской письменности Монголии и Киргизии. М. Л., 1959.
Sergey Yefimoviç Malov, Moğolistan ve Kırgızistan'da Eski Türk Yazıtları, Moskova-Leningrad, 1959.

Köktürükçe El Yazmaları

Göktürk harfleri sadece taşa kazınmamıştır. Başta eski Uygur Fal kitabı Irk Bitig olmak üzere çok sayıda el yazması da mevcûddur.

8 Mart 2017 Çarşamba

Köktürükçe'de Göktürk'üŋ Yazılışı

Baŋa sürekli gelen "Göktürk" kelimesi Göktürkçede nasıl yazılır?" sorusuna istinâden aşağıdaki açıklamayı yapma ihtiyacı hisséttim:
840 yılından öŋce yazılmış ya da dikilmiş ve bugüne kadar keşfedilmiş yüze yakın anıtıŋ içinde sadece bir kez Kök Türük kelimesine rastladım. O da Köl Tigin yazıtı doğu yüzü, 3üncü satırdadır: "Ekin ara idi oksız Kök Türük ança olurur ermiş" (İkisiniŋ arasında sahipsiz ve teşkilatsız Kök Türük'ler öylece otururlarmış) cümlesini kullanmıştır. Bilge Kagan, burada kendi milleti için Kök Türük kullandıktan soŋra aynı milleti için Türk kelimesi kullanmaya devam étmiştir. Yukarıda bahsettiğim cümle altı mavi çizili olarak ve KökTürük kelimesi kırmızı kare içine alınmış olarak aşağıdaki gibidir: