KökTürük Adı Hakkında

Tarihte Göktürkler (asıl söylenişiyle Kök Türük) [yükseliş dönemi 551-572, zayıflama dönemi 572-680, tekrar yükseliş dönemi 680-734, yıkılış dönemi 734-745] olarak bildiğimiz atalarımız yazıtlarda kendilerine hep Türk démişlerdir. 840 yılından öŋce yazılmış ya da dikilmiş ve bugüne kadar keşfédilmiş yüze yakın anıtıŋ içinde sadece bir kez Kök Türük kelimesine rastladım. O da Köl Tigin yazıtı doğu yüzü, 3üncü satırdadır. Bilge Kagan, 47 yaşında (27 Şubat 731'de) kaybéttiği kardeşi Köl Tigin (ağabeyi Bilge Kagan'dan bir yaş küçüktür) aŋısına diktirdiği yazıtıŋ doğu yüzüne, ataları Bumın Kagan ve İstemi Kagan'ıŋ devleti nasıl kurup Türkleri düzene soktuğunu aŋlatmayla başlar. Dört bir yanla savaşarak doğuda Kadırkan ormanından, batıda Temir Kapı'ya kadar sahipsiz ve teşkilatsız olan Kök Türükleri tanzim éttiğini aŋlatırken "Ekin ara idi oksız Kök Türük ança olurur ermiş" (İkisiniŋ arasında sahipsiz ve teşkilatsız Kök Türük'ler öylece otururlarmış) cümlesini kullanmıştır. Burada kendi milleti için Kök Türük kullandıktan soŋra aynı milleti için Türk kelimesi kullanmaya devam étmiştir. Bunuŋ haricinde okuduğum anıtlarıŋ hiçbirinde Kök Türük kelimesine rastlamadım.
Bilge Kagan, Köl Tigin aŋıtınıŋ içeriğini Köl Tigin'iŋ vefatından soŋra yazmış ve Köl Tigin'iŋ yéğeni Yollıg Tigin'e taşa kazdırarak Köl Tigin aŋıtını 1 Ağustos 732'de diktirmiştir. Soŋra Bilge Kagan kendi aŋıtınıŋ içeriğini yazmış; kendisiniŋ 51 yaşındayken (25 Kasım 734'te) zehirlenmesinden soŋra Yollıg Tigin, yazısını yine taşa kazımış, Bilge Kagan aŋıtı haline getirmiş ve 22 Haziran 735'de dikmiştir. Tonyukuk aŋıtı ise bu aŋıtlardan öŋce 725 yılında dikilmiştir. Bilge Kagan'ıŋ kayınpederi olan Tonyukuk 60 yaşlarında (Bilge Kagan'ıŋ saltanatınıŋ başlangıcına denk gelir) kendi aŋıtınıŋ dikileceği Yukarı Tola vadisinde inzivaya çekilerek hatıralarını yazmıştır. 725 yılında vefatından öŋce bu hatıralar daha soŋra taşa kazınarak abideye dönüştürülmüştür.
Uygurlar 745'de Göktürkleri yıktıktan soŋra 840'lara kadar Göktürk abecesini kullanmağa devam étmişlerdir. Uygurlar daha soŋra Soğdlarıŋ abecesini kullanmağa başlamışlardır. Bu abece de bugünkü geleneksel Moŋğol yazısınıŋ ilk hâlini teşkil étmektedir.
Tuğrul Çavdar

31 Ocak 2017 Salı

Hatt San'atı ve Süslemeniŋ Farkı

30 yıldır hatt san'atıyla ve resimle ilgileniyorum. Arab, Latin, Çin, Kore, Moğol hattlarına 30 yıllık süre zarfında çok çalıştım ve her yazı sisteminden farklı şeyler öğrendim. Arab, Latin hatt san'atlarında kesik uçlu kalem tercih édilirken; Çin, Kore, Moğol hatt san'atlarında fırça tercih édiliyor.

Bazıları karmaşık çizgilerle süslenmiş yazıyı hatt zann édiyor. Halbuki gerçek hatt sadeliğiyle étkileyici olandır. Hatt san'atında süsü yazı taşımalı, yazının etrafındaki süslemeler değil. Aksi takdirde yapılan hatt san'atı değil süsleme sanatı olur. Bir hatta, harfler arasında gizli bir beŋzerlik ve ilişki olmalı. Bu beŋzerlik paragrafıŋ tümüne bakıldığında o hattıŋ kimliğini vérecektir.

Örnek olarak aşağıda farklı hattlarla Arab yazısını göreceksiŋiz:
Görüldüğü gibi her hatt tipi harflere kendi karakterini katmış. Rık'a'da harfler akışkan formda yazılırken, Sülüs'de yuvarlak hatlar göze çarpıyor; Muhakkak'da ra, ze, vav sivri bitirilirken ye, nun göbekli yazılıyor, Ta'lik'de ise harfler bombeli çiziliyor. Sadece bu kadar da değil. Her hatta bakarsaŋız, harfleriŋ o hatta has belli kurallar içinde bir kimliğe büründüğü görülüyor. Görüldüğü gibi harfleriŋ etrafında süs yok. Süsü harfler taşıyacak şekilde her hattıŋ kendi yazılış kurallarına göre harfler yazılıyor. Kurallara uygun yazılmazsa o serbest form oluyor zaten.

Beŋzer durum Çin hat san'atında da vardır:

Kai-Şu (楷書) hattı:

 Kül Tigin yazıtınıŋ Çince yüzünüŋ başlığı 故闕特勤之碑 Kai-şu hattıyla yazılmıştır:

Li-Şu (隸書) hattı:

 Kül Tigin yazıtınıŋ Çince yüzü Li-şu hattıyla yazılmıştır:

Tsao-Şu (草書) hattı (koşan tarz):

Kendim geliştirdiğim üç ayrı Göktürkçe hatt san'atını aŋlattığım bağlantılar:
1- Koşan Fırça Hattı : http://kok-turk.blogspot.com.tr/2016/08/gokturkce-el-yazm-2016.html

2- Çentikli Kesik Hattı : http://kok-turk.blogspot.com.tr/2016/08/gokturkce-hatt-calsmam-2008.html

3- Ağır Fırça Hattı : http://kok-turk.blogspot.com.tr/2015/07/gokturkce-hatt-calsmas.html

Bu üç hattıŋ da kendisine özgü tarzı ve kuralları vardır. Güzelliği, etrafına atılan kıvrımlı süslemelerle değil, kurallara dayalı yazım üslublarıyla taşırlar.

Hiç yorum yok:

Yorum Gönder