KökTürük Adı Hakkında

Tarihte Göktürkler (asıl söylenişiyle Kök Türük) [yükseliş dönemi 551-572, zayıflama dönemi 572-680, tekrar yükseliş dönemi 680-734, yıkılış dönemi 734-745] olarak bildiğimiz atalarımız yazıtlarda kendilerine hep Türk démişlerdir. 840 yılından öŋce yazılmış ya da dikilmiş ve bugüne kadar keşfédilmiş yüze yakın anıtıŋ içinde sadece bir kez Kök Türük kelimesine rastladım. O da Köl Tigin yazıtı doğu yüzü, 3üncü satırdadır. Bilge Kagan, 47 yaşında (27 Şubat 731'de) kaybéttiği kardeşi Köl Tigin (ağabeyi Bilge Kagan'dan bir yaş küçüktür) aŋısına diktirdiği yazıtıŋ doğu yüzüne, ataları Bumın Kagan ve İstemi Kagan'ıŋ devleti nasıl kurup Türkleri düzene soktuğunu aŋlatmayla başlar. Dört bir yanla savaşarak doğuda Kadırkan ormanından, batıda Temir Kapı'ya kadar sahipsiz ve teşkilatsız olan Kök Türükleri tanzim éttiğini aŋlatırken "Ekin ara idi oksız Kök Türük ança olurur ermiş" (İkisiniŋ arasında sahipsiz ve teşkilatsız Kök Türük'ler öylece otururlarmış) cümlesini kullanmıştır. Burada kendi milleti için Kök Türük kullandıktan soŋra aynı milleti için Türk kelimesi kullanmaya devam étmiştir. Bunuŋ haricinde okuduğum anıtlarıŋ hiçbirinde Kök Türük kelimesine rastlamadım.
Bilge Kagan, Köl Tigin aŋıtınıŋ içeriğini Köl Tigin'iŋ vefatından soŋra yazmış ve Köl Tigin'iŋ yéğeni Yollıg Tigin'e taşa kazdırarak Köl Tigin aŋıtını 1 Ağustos 732'de diktirmiştir. Soŋra Bilge Kagan kendi aŋıtınıŋ içeriğini yazmış; kendisiniŋ 51 yaşındayken (25 Kasım 734'te) zehirlenmesinden soŋra Yollıg Tigin, yazısını yine taşa kazımış, Bilge Kagan aŋıtı haline getirmiş ve 22 Haziran 735'de dikmiştir. Tonyukuk aŋıtı ise bu aŋıtlardan öŋce 725 yılında dikilmiştir. Bilge Kagan'ıŋ kayınpederi olan Tonyukuk 60 yaşlarında (Bilge Kagan'ıŋ saltanatınıŋ başlangıcına denk gelir) kendi aŋıtınıŋ dikileceği Yukarı Tola vadisinde inzivaya çekilerek hatıralarını yazmıştır. 725 yılında vefatından öŋce bu hatıralar daha soŋra taşa kazınarak abideye dönüştürülmüştür.
Uygurlar 745'de Göktürkleri yıktıktan soŋra 840'lara kadar Göktürk abecesini kullanmağa devam étmişlerdir. Uygurlar daha soŋra Soğdlarıŋ abecesini kullanmağa başlamışlardır. Bu abece de bugünkü geleneksel Moŋğol yazısınıŋ ilk hâlini teşkil étmektedir.
Tuğrul Çavdar

18 Ekim 2016 Salı

Göktürkçe ve Moŋğolca

Her iki yazı düzenini de sevdiğim için bir görünüm karşılaştırması yapmak istedim. Bilindiği üzere Moŋğol yazısı eski Uyğur yazısından türetilmiştir ve eski Uyğur harfleriniŋ hepsini kapsar. Ayrıca eski Uyğur abacasında olmayan sesler için de harfler barındırır (bugün Uyğurlar Arab abacasını kullanıyorlar).
Aşağıda örnek el yazılarımı göreceksiŋiz. Soldaki Moŋğolca, sağdaki Göktürkçedir.

Türük, Oguz begleri, budun eşidiŋ! Üze Teŋri basmasar, asra yir telinmeser, Türük budun, iliŋin, törüŋin kem artatı, udaçı erti? Türük budun ertin, ökün!
Türk, Oğuz beyleri, milleti işidiŋ! Üstte gök basmasa, altta yér delinmese, Türk milleti, ülkeŋi, töreŋi kim bozabilir, yıkabilir? Türk milleti titre, kendiŋe gel!

Teŋri yarlıkaduk üçün illigig elsiretmiş, kaganlıgıg kagansıratmış, yagıg baz kılmış, tizligig sökürmiş, başlıgıg yükündürmiş.
Taŋrı buyurduğu için ülkelileri ülkesiz komuş, kaganlıları kagansız komuş, düşmanları itaatkâr kılmış, dizlilere diz çöktürmüş, başlılara baş eğdirmiş.

Akaŋımız, eçümiz kazganmış budun atı küsi yok bolmazun tiyin Türük budun üçün tün udımadım, küntüz olurmadım.
Babamızıŋ, amcamızıŋ kazandığı milletiŋ adı yok olmasın diye Türk milleti için géce uyumadım, gündüz oturmadım.


Öd Teŋri yasar, kişi oglı kop ölügli törümiş. 
Zamanı Taŋrı takdir éder, kişi oğlu hep ölmek için türemiş.

5 yorum:

  1. Bu konuyla ilgili bir çok makale var ama en açıklayıcı sizin ki olmuş ellerinize sağlık

    YanıtlaSil
  2. Bu konu ile igili aklımdaki tüm soru işaretlerini çözmeme yardımcı oldunuz...Teşekkür ederim

    YanıtlaSil
  3. "Babamızıŋ, amcamızıŋ kazandığı milletiŋ adı yok olmasın diye Türk milleti için géce uyumadım, gündüz oturmadım."

    YanıtlaSil