27 Temmuz 2015 Pazartesi

K繹kt羹r羹k癟e Yaz覺m Sistemini G羹n羹m羹z T羹rk癟esine Uyarlama al覺malar覺

Her hakk覺 sakl覺d覺r 2015. Kaynak g繹stermek art覺yla kullanabilirsiiz.
Orhun abacas覺, yaz覺ld覺覺 d繹nemdeki e gelimi abacalardan biriydi. O d繹nemde kullan覺lan abacalar覺 癟ou ilkel ekilde yaz覺l覺yordu. Mesela bug羹n m羹kemmel bir yaz覺ma ulam覺 ve 癟ok say覺da hatt sanat覺 t羹r羹 gelitirilmi Arab yaz覺s覺, o d繹nemlerde 癟ok ilkeldi. Arab harflerinde noktalama hen羹z o d繹nemlerde daha kullan覺lmaya balanmad覺覺ndan be=te=tse=nun, cim=ha=kh覺, dal=tzal, ra=ze, sin=覺n, t覺=tz覺, ayn=ayn, fe=qaf harflerinden eit olanlar ayn覺 ekilde yaz覺l覺rd覺. Daha soralar覺 noktalar kullan覺larak bu harfler ayr覺t覺r覺ld覺. Ama bu da yetmedi, hatas覺z okunabilmesi i癟in esre, 繹tre, 羹st羹n de bu harflerin 羹st羹nde ve alt覺nda kullan覺lmaya baland覺. K覺sacas覺 ge癟en 1400 y覺l boyunca Arab abacas覺 hep ilendi ve gelitirildi.

G繹kt羹rk abacas覺n覺 eletirenler ise bu abacaya haks覺zl覺k yaparlar. Zira bu abaca 840 y覺l覺ndan sora kullan覺lmad覺覺ndan dolay覺, so 1300 y覺ld覺r ilenmemi ve gelitirilmemi olmas覺na ramen, 1300 y覺l 繹ceki haliyle bile g羹n羹m羹z T羹rk癟esini yazmak i癟in a覺rt覺c覺 derecede yeterlidir. Yani 1300 y覺l 繹ce bir 癟ok abaca ilkel iken G繹kt羹rk abacas覺 dierlerine nazaran 癟ok 羹st羹n bir teknolojiyle ve mant覺kla tasarlanm覺 ve atalar覺m覺z taraf覺ndan kullan覺l覺yordu.

G繹kt羹rk abacas覺n覺 g羹n羹m羹z T羹rk癟esini yazmaya yeterli olmad覺覺n覺 s繹yleyenler var. Biz T羹rkler maalesef tarih boyunca s羹rekli abece deitirmiiz. T羹rkler tarih boyunca 13 abece kullanm覺 (kaynak: Talat Tekin, "Tarih Boyunca T羹rk癟eni Yaz覺m覺"). Bunlardan e uzun s羹reli kullan覺lanlar G繹kt羹rk, eski Uygur, Arab abeceleridir. So y羹zy覺l boyunca Latin ve Kiril abecesi de kullan覺lmaktad覺r. Her yei abeceye ge癟tiimizde dilimize o abeceni sahibi olan dilden kelimeler ithal 矇tmiiz. Saf T羹rk癟e'de v, f, h, j, , c yoktur. Olmamas覺 da g羹zeldir, undan dolay覺. Bir dili fonetiini ve o dildeki sesler oluturur. Bundan dolay覺 Almancay覺 Frans覺zcadan, Arabcadan ay覺rd edebilirsiiz. ou dilde kendisine has sesler vard覺r (Arabcada zad/dad, T羹rk癟ede geizcil ve kapal覺 矇). T羹rkler yei abeceye ge癟tik癟e T羹rk癟eye yei sesler girmitir. G繹kt羹rk harflerini b覺rak覺p Sod'dan eski Uygur abecesini al覺nca T羹rk癟eye v girdi. Arab abecesine ge癟ince f, h, , c girdi. Bundan dolay覺 bu tart覺ma ortaya 癟覺km覺t覺r. Ama G繹kt羹rk abecesi yine T羹rk癟eyi yazmak i癟in a覺rt覺c覺 derecede yeterlidir.

Daha 繹ce de bahs矇ttiim gibi, bu blou as覺l kurma amac覺m, G繹kT羹rk癟e'ni internette yal覺 繹retilmesi/繹renilmesi ve gittik癟e yayg覺nlaan bilgi kirliliidir. Kimileri ise bilerek ya da bilmeyerek G繹kT羹rk癟e'yi g羹ncel h璽le getireyim derken G繹kT羹rk癟e'ni 繹z iml璽 kurallar覺n覺 y覺kmaktad覺r. G繹kT羹rk癟e'ni 繹z kurallar覺yla bug羹nk羹 T羹rk癟emiz ve i癟indeki yabanc覺 kelimeler aa覺daki b矇 kurala uyularak rahatl覺kla yaz覺labilir. Dilimize girmi olan yabanc覺 kelimeleri yazabilmek i癟in G繹kt羹rk abacas覺n覺 bug羹ne uyarlamak yerine, yabanc覺 kelimeleri G繹kt羹rk abacas覺yla yaz覺labilecek ekilde dilimize uyarlamal覺y覺z. B繹ylece G繹kt羹rk abacas覺n覺 korumu oluruz. Mesel璽 Japonlar, inliler b繹yle yapmaktad覺r.
  1. G繹kT羹rk alfabesi 繹zde b羹y羹k 羹nl羹 uyumunu koruyacak ekilde gelitirilmitir. O devirde hemen hemen t羹m kelimeler b羹y羹k 羹nl羹 uyumuna uymaktayd覺. Halbuki g羹n羹m羹z T羹rk癟esinde 羹nl羹 uyumuna uymayan 癟ok say覺da yabanc覺 kelime vard覺r. Mesela "balet" kelimesi. Buradaki "l", 繹n羹ndeki "a"ya bak覺l覺p "kal覺n l" ile mi, ard覺ndaki "e"ye bak覺l覺p "ince l" ile mi yaz覺lacakt覺r? Elbette ki kal覺n l, 癟羹nk羹 G繹kT羹rk癟e'de 羹ns羹z harfler kendisinden 繹ceki 羹nl羹ye g繹re se癟ilirler. T羹m yabanc覺 kelimelerde bu kural uygulanabilir. Baz覺lar覺 hece mant覺覺yla giderek ba-let eklinde okunduundan "l" ni ince yaz覺lmas覺 gerektiini s繹yl羹yor. Bu g繹r羹 doru deildir. G繹kt羹rk yaz覺s覺 hece mant覺覺yla yaz覺lm覺yor. Mesela "araba" kelimesi G繹kt羹rk harfleriyle "ar-ab-a" eklinde yaz覺l覺yor ki bu hece mant覺覺na uymuyor. Hece mant覺覺n覺 savunanlar覺 d矇dii doru olsayd覺 "a-ra-ba" eklinde yaz覺l覺rd覺, kelime balar覺ndaki sesliler yaz覺l覺rd覺, kelime solar覺ndaki sesliler yaz覺lmazd覺 ve sessiz harfler kendilerinden soraki sesliyi ta覺rlard覺 (halbuki G繹kt羹rk癟e'de kendilerinden 繹ceki sesliyi ta覺yorlar).
  2. G羹n羹m羹z T羹rk癟esinde olan f, v, h, j, c, harfleri G繹kT羹rk癟e'de yoktu. Yerlerine p, b, k, 癟 kullan覺l覺yordu (hangi yerine kang覺, hatun yerine katun, ev yerine eb gibi). G羹n羹m羹z T羹rk癟esinde f, v, h, j, c, i癟in kimilerini yapt覺覺 gibi harf uydurmaa gerek yoktur. Zira o zaman G繹kT羹rk癟e'ni safl覺覺n覺 bozmu oluruz. Yine bu harfleri yerine fp, vb, hk, j/c癟, g kullan覺ld覺覺nda okuyucu kolayl覺kla alayacakt覺r. Zira biz kelimeleri harf harf okumay覺z, kelimeyi beynimizde ezberleriz. G繹kT羹rk harfleriyle "Karita" yaz覺l覺rsa kolayl覺kla harita olduu ala覺l覺r (癟羹nk羹 karita diye bir ey yoktur) veya "avlanmak", G繹kT羹rk癟eni mevcut harfleriyle "ablanmak" eklinde yaz覺labilir, Zaten K繹kT羹r羹k癟esi ablan- d覺r. Bak覺覺z: http://kok-turk.blogspot.com/2017/09/b-v.htmlhttp://kok-turk.blogspot.com/2017/09/d-y.htmlhttp://kok-turk.blogspot.com/2016/06/gg-v-y.html.
  3. Bir 繹ceki maddeye ek olarak, G繹kt羹rk癟edeki 癟 harfini ayn覺 zamanda c olarak kullanmaa al覺覺覺z ama j olarak kullanmaa al覺覺k deiliz. Bundan dolay覺 j harfini birleik harflerde kullan覺rken aa覺daki ayr覺m覺 繹neriyoruz:
  4. zellikle Arab癟a k繹kenli kelimelerde iki 羹nl羹 ardarda gelmektedir. "Saat", "vaiz", "dair", "Suat". G繹kT羹rk癟e'de kelime i癟inde a, e yaz覺lmaz; dier 羹nl羹ler duruma g繹re (bak覺覺z: http://kok-turk.blogspot.com.tr/2015/04/gokturk-harflerini-kullanm-klavuzu.html, madde: 3-7) yaz覺lmaz. Ama iki 羹nl羹 pepee geldiinde her iki 羹nl羹 de yaz覺lmal覺d覺r. Yoksa "saat" yerine "sat", "dair" yerine "dar", "Suat" yerine "sut" okunur.
  5. G繹kT羹rk癟e'de ekler, ilk heceye veya bir 繹ceki heceye bak覺lmaks覺z覺n hep ayn覺 ekilde yaz覺lm覺t覺r. Baz覺 eklerde 羹nl羹ler her zaman d羹m羹, baz覺 eklerde 羹nl羹ler yaz覺lm覺t覺r. Kelimeni k繹k羹 ne olursa olsun yaz覺m ekli korunmutur. G繹kt羹rk癟e'de o/u-覺-a veya 繹/羹-i-e gibi 羹nl羹leri hepsini birden kapsayacak uzunlukta bir k繹k kelime yokken g羹n羹m羹z T羹rk癟esinde vard覺r. http://kok-turk.blogspot.com.tr/2015/04/gokturk-harflerini-kullanm-klavuzu.html adresindeki 7. madde G繹kt羹rk yaz覺tlar覺nda k繹k kelimelerde uyulan bir kurald覺r. Ama g羹n羹m羹z T羹rk癟esinde 繹rnein 4. hecenin 羹nl羹s羹n羹 ilk heceye g繹re belirlersek kelime yanl覺 okunabilir. Bundan dolay覺 7. madde uygulan覺rken ilk heceye deil, bir 繹ceki heceye bak覺l覺rsa o heceni 羹nl羹s羹 daha kolay tahmin 矇dilebilir. 羹nk羹 kelime uzunsa ve kelime boyunca farkl覺 羹nl羹ler varsa, bir hecedeki 羹nl羹y羹 繹羹ndeki hangi hecedeki 羹nl羹ye g繹re yazaca覺z, 繹deki hangi heceler soraki heceleri 羹nl羹lerini kontrol edecek? Bunu i癟in 矇 kolay yol, bir hecedeki 羹nl羹leri yazarken kendisine 矇 yak覺n 繹deki heceye bakmakt覺r. Mesela, "komandonu" kelimesine bak覺ld覺覺nda ortadaki "a" t羹m kelimedeki 羹nl羹 safl覺覺n覺 (o, u) bozmutur. Bundan dolay覺 komndon eklinde yaz覺lmal覺d覺r. K覺rm覺z覺 o'yu ilk hecedeki o dan dolay覺 yazmazsak, "kumandan覺" eklinde de okunabilir. Baka 繹rnek "otomasyon", otmsyon eklinde yaz覺lmal覺d覺r. So hecedeki o, bir 繹ceki hecede a olduu i癟in yaz覺lm覺t覺r.
Sadece bu b矇 kural覺 dikkate alarak, G繹kT羹rk癟e'ni mevcud 38 harfiyle ve o zamanki yaz覺 sistemiyle g羹n羹m羹z T羹rk癟esi %100 yaz覺labilir.

23 yorum:

  1. Alfabe - Abece deildir!
    Alfabe - Damgal覺k dorusudur.

    Harf = Damga
    Alfabe = Damgal覺k

    Uydurmalardan kurtulun. As覺l uydurmalar覺 kullananlar T羹rk癟eye zarar veriyor.

    Yan覺tlay覺nSil
    Yan覺tlar
    1. "Alfabe" s繹zc羹羹n羹 Macarcas覺 "獺b矇c矇". Biliyorsuuz ki atalar覺 Hunlar olan Macarlarla 癟ok ortak s繹zc羹羹m羹z var. Abaca s繹zc羹羹n羹 bua dayanarak kullan覺yorum. Bahs 矇ttiiiz "damgal覺k" s繹zc羹羹ne ise eski hi癟bir eserde rastlamad覺m, san覺r覺m as覺l "damgal覺k" sizi uydurma覺z.

      Sil
    2. Harfler tamgalardan t羹remi olabilir ama "tamga" s繹zc羹羹n羹 K繹kT羹r羹kler "damga" alam覺nda kulland覺. K繹kT羹r羹kler ve eski Uygurlar harflere "羹s羹k", kaleme "羹z羹k", alfabeye de "羹r羹 ba" dediler. Turfan yaz覺tlar覺nda bu ekilde ge癟iyor. K覺rg覺zlar bug羹n "alfavit" diyor.

      Sil
  2. Sayenizde bireyler 繹renebildim. Az 癟ok yazabiliyorum. Daha iyi 繹renmeye 癟al覺acam.

    Yan覺tlay覺nSil
  3. Verdiiniz bilgiler i癟in 癟ok teekk羹r ederim iyi g羹nler :)

    Yan覺tlay覺nSil
  4. Sonunda yaln覺z olmad覺覺m覺 anlad覺m .

    Yan覺tlay覺nSil
  5. Merhaba , elimde bir yaz覺 var. Bileklik 羹zerine lakin 癟evirisini yapam覺yorum. Yard覺mc覺 olabilir misin ? Maille resmini falan atsam ?

    Yan覺tlay覺nSil
  6. merhaba elimde bir yaz覺 var ama bi t羹rl羹 癟eviremiyorum yard覺mc覺 olur musunuz?

    Yan覺tlay覺nSil
  7. Hocam merhaba Burak isminin yaz覺m覺 i癟in hangisi doru ? 偕偌 m覺 yoksa 偕偌

    Yan覺tlay覺nSil
  8. Asl覺nda b繹yle yap覺lsa dilimiz d覺ar覺dan daha karma覺k ve ho g繹z羹k羹rd羹.

    Yan覺tlay覺nSil
  9. j harfini 癟 yerine z veya ile yazmak daha doru olmaz m覺?

    Yan覺tlay覺nSil
    Yan覺tlar
    1. Asl覺nda bunu T羹rk Dilcilerle tart覺mak laz覺m. Ben J yi C ye yak覺n bulduum i癟in ve C yi ile g繹sterdiim i癟in ile bas覺yorum. Ama Z ve ye de kar覺 deilim.

      Sil
  10. Hocam baz覺 yerlerde a/e 覺/i u/o ve 繹/羹 harflerinin yaz覺mlar覺n覺 ay覺r覺yorlar. rnein �� tamgas覺 u harfini belirtirken �� bu tamgan覺n sadece o sesini verebileceine dair s繹ylemlerde bulunuyorlar.Buna kat覺l覺yor musunuz?

    Yan覺tlay覺nSil
  11. inan癟 kavram olarak ve isim olarak nas覺l yaz覺l覺r? Kavram olarak b羹y羹k ihtimalle farkl覺 bir adland覺rmas覺 m羹mk羹nd羹r, nedir acaba biliyor musunuz? ve isimlerin yaz覺m覺nda 繹zel bir kural var m覺d覺r? 襤nan癟 ismini direkt kar覺l覺k olarak -n癟- 癟ift seslisi ile mi yazmak gerekir?
    Teekk羹r Ediyorum. 襤yi G羹nler.

    Yan覺tlay覺nSil
    Yan覺tlar
    1. 襤nan癟'覺n eski T羹rk癟esi Inan癟 t覺r zaten. Yaz覺m覺
      I + N + (a)N eklinde 3 harfle yaz覺l覺r.

      Sil
  12. Balet s繹zl羹y羹 b-al-et (������) kibi yaz覺ld覺覺n anlad覺m. 襤lk herif olan b herifini kal覺n (��) m覺 ya ince (��) mi yazal覺m?

    Yan覺tlay覺nSil