KökTürük Adı Hakkında

Tarihte Göktürkler (asıl söylenişiyle Kök Türük) [yükseliş dönemi 551-572, zayıflama dönemi 572-680, tekrar yükseliş dönemi 680-734, yıkılış dönemi 734-745] olarak bildiğimiz atalarımız yazıtlarda kendilerine hep Türk dėmişlerdir. 840 yılından öŋce yazılmış ya da dikilmiş ve bugüne kadar keşf ėdilmiş yüze yakın anıtıŋ içinde sadece bir kez Kök Türük kelimesine rastladım. O da Köl Tigin yazıtı doğu yüzü, 3üncü satırdadır. Bilge Kagan, 47 yaşında (27 Şubat 731'de) kayb ėttiği kardeşi Köl Tigin (ağabeyi Bilge Kagan'dan bir yaş küçüktür) aŋısına diktirdiği yazıtıŋ doğu yüzüne, ataları Bumın Kagan ve İstemi Kagan'ıŋ devleti nasıl kurup Türkleri düzene soktuğunu aŋlatmayla başlar. Dört bir yanla savaşarak doğuda Kadırkan ormanından, batıda Temir Kapı'ya kadar sahipsiz ve teşkilatsız olan Kök Türükleri tanzim ėttiğini aŋlatırken "Ekin ara idi oksız Kök Türük ança olurur ermiş" (İkisiniŋ arasında sahipsiz ve teşkilatsız Kök Türük'ler öylece otururlarmış) cümlesini kullanmıştır. Burada kendi milleti için Kök Türük kullandıktan soŋra aynı milleti için Türk kelimesi kullanmaya devam ėtmiştir. Bunuŋ haricinde okuduğum anıtlarıŋ hiçbirinde Kök Türük kelimesine rastlamadım.
Bilge Kagan, Köl Tigin aŋıtınıŋ içeriğini Köl Tigin'iŋ vefatından soŋra yazmış ve Köl Tigin'iŋ yėğeni Yollıg Tigin'e taşa kazdırarak Köl Tigin aŋıtını 1 Ağustos 732'de diktirmiştir. Soŋra Bilge Kagan kendi aŋıtınıŋ içeriğini yazmış; kendisiniŋ 51 yaşındayken (25 Kasım 734'te) zehirlenmesinden soŋra Yollıg Tigin, yazısını yine taşa kazımış, Bilge Kagan aŋıtı haline getirmiş ve 22 Haziran 735'de dikmiştir. Tonyukuk aŋıtı ise bu aŋıtlardan öŋce 725 yılında dikilmiştir. Bilge Kagan'ıŋ kayınpederi olan Tonyukuk 60 yaşlarında (Bilge Kagan'ıŋ saltanatınıŋ başlangıcına denk gelir) kendi aŋıtınıŋ dikileceği Yukarı Tola vadisinde inzivaya çekilerek hatıralarını yazmıştır. 725 yılında vefatından öŋce bu hatıralar daha soŋra taşa kazınarak abideye dönüştürülmüştür.
Uygurlar 745'de Göktürkleri yıktıktan soŋra 840'lara kadar Göktürk abecesini kullanmağa devam ėtmişlerdir. Uygurlar daha soŋra Soğdlarıŋ abecesini kullanmağa başlamışlardır. Bu abece de bugünkü geleneksel Moŋğol yazısınıŋ ilk hâlini teşkil ėtmektedir.
Tuğrul Çavdar

30 Ocak 2015 Cuma

KökTürük Abecesi


Bu tabloda kutuplu sessizler hem kalın hem de ince hâli olan sessizlerdir. Kutupsuz sessizleriŋ ise kalını incesi yoktur. Çift sessizler içlerinde iki sessiz barındırırlar.
Çoğu arkadaşımız nazal ŋ 𐰭 yi yazmak için ñ kullanıyor ama bu yaŋlıştır. ñ = ny/yn harfine karşılıktır (İspanyoncada Siñor uŋ Sinyor okunması gibi). Bilimsel literatürde nazal ŋ = kef-i nun = gėŋizcil ŋ harfi ŋ ile yazılır, ñ ile değil; ñ = 𐰪 harfine karşılıktır.
ŋ kutupsuz sessizdir; ng şeklinde bir çift sessiz değildir; herkes bu yaŋılgıya düşüyor. Aynı şekilde ñ (ny/yn) de kutupsuz sessizdir; ny şeklinde çift sessiz değildir. Bakıŋız:
http://bilig.yesevi.edu.tr/yonetim/icerik/makaleler/1946-published.pdf (ilk sayfada Öz bölümü)
http://www.tekedergisi.com/Makaleler/1770739505_1sertkaya.pdf (2. sayfa b) maddesi, 3. sayfada e) maddesi ve 4. sayfada h) maddesinden soŋraki paragrafta "Bu mukayeseli imlâlarda da görüleceği üzere ny çift ünsüz değil, tek bir sestir.")

10 yorum:

  1. Hocam merhaba, önce çalışmalarınızdan ötürü teşekkür ederim. acaba alfabemizde C, F, Ğ, H, J ve V harfleri yok mu? oğlumun adını yazamayınca fark ettim. yada gözümden bir şey mi kaçırıyorum?

    YanıtlaSil
    Yanıtlar
    1. Evet bu harfler Göktürk ve Eski Uygur abacalarında yok. C/J yerine Ç, V yerine B, H yerine K, Ğ yerine G, F yerine P kullanıyoruz.
      http://www.tamga.org/2017/09/b-v.html
      hangi: kangı, hatun: katun idi. Yani bazı sessizler dilimize sonradan girdi....

      Sil
  2. Türkçede belki olur, ama kırgızcada C yerine Ç yazılması biraz zor olur: cal(at saçları) - çal(çalmak), cay(mekan) - çay(çay), calgan(yalan) - çalgan(çalan), cap(kapat) - çap(tokat), can - çan, cana(ve) - çana(kızak), capan(yabani) - çapan(kıyafet türü). Bunların hepsi sadece Ç ile yazılırsa karışıp gider.

    YanıtlaSil
    Yanıtlar
    1. Kırgızlar Yenisey abacasını kullanırlardı ve o abacada da c harfi yok. c ve j gerek Kırgızcaya gerekse Türkçeye sonradan girdi.

      Sil
  3. ORKUN bilinen en eski türkçe isim diye okudum bi kaç yerde fakat, göktürkçe de kalın u dan sonra ince sessiz yani n gelemez diye bir yazı okudum. bu doğru mudur ? 2 farklı sitede 2 farklı çeviri aldım birisi > harfini koymadı diğeri koydu.
    ORKUN nasıl yazılır en doğru şekilde ? cevaplarsanız sevinirim. teşekkürler.

    YanıtlaSil
    Yanıtlar
    1. Orkun eŋ eski ad değildir, Moğolistan'da bir nehriŋ adıdır. BK ve KT yazıtları bu nehr civarında olduğu için Orkun (yumuşatılmış Türkçeyle Orhun) yazıtları dénmiştir.
      Göktürkçe'de kalın n de vardır, ince n de. Orkun'da kalın n kullanılır.
      Orkun sağdan sola: O/U ( 𐰆 ) + kalın R ( 𐰺 ) + kalın K ( 𐰴 ) + kalın N ( 𐰣 ) olmak üzere 4 harfle yazılır. Yani: 𐰆𐰺𐰴𐰣. İlk hecede o/u olduğu için ikinci hecedeki o/u düşer.

      Sil
    2. teşekkürler hocam.Türk Tarihi hakkında bilgi edinmek adına başlangıç olarak önerebileceğiniz objektif yazılmış kitap ya da kaynak var mıdır ?

      Sil
    3. Talat Tekin, Ahmet Taşağıl, Erkan Aydın gibi akademisyenleriŋ kitablarını akademisyenlerin kitaplarını tercih édiŋ.

      Sil
  4. Emeğinize sağlık. Gerçekten çok güzel bir çalışma olmuş Tuğrul Çavdar Bey. Türk yazımıza gösterdiğiniz özen için ayriyeten teşekkür ederim.

    Size bir sorum olacak; " kapı açık " , " dışarıya çık " bu sözleri yazarken Açık ile çık sözlerini aynı damgalarla yazıyoruz. Acaba Türk yazı sisteminde bunun bir ayrımı var mıdır. Açık sözünün başında AE Damgasını kullanmak istemiyorum, çünkü bu sefer ACIK-"lı" sözcüğünü karşılıyor.

    İlginiz için şimdiden teşekkürler.

    YanıtlaSil
    Yanıtlar
    1. Göktürkçe'de ayrımı yoktur., cümleniŋ gelişinden tahmin edilir. Orhun yazısı zeki insanlarıŋ yazısı, Latinde olduğu gibi her harfi yazmağa gerek görmemiş atalarımız. Aslında Arabca'da, İbranice'de ve bir çok yazı sisteminde ünlüler her zaman yazılmaz. Latin abecese ünlü ünsüz her harfiŋ yazıldığı ender yazılardandır.

      Sil